Araştırma Makalesi
EYÜP-İDRİSKÖŞKÜ'NDE
BİR ERENLER DURAĞI
Karyağdı Baba – Hafız Baba Bektaşi Tekkesi
Fahri MADEN
Karyağdı Baba Tekkesi'nin tarihi geçmişi XVI. yüzyıla kadar geri götürülmektedir. Bu çalışmada Eyüp İdrisköşkü'nde faaliyet göstermiş olan Bektaşi tekkelerinden Karyağdı Baba Tekkesi'nin tarihi serüveni arşiv kaynakları ışığında ele alınmaktadır.
GİRİŞ: KARYAĞDI BABA
Tekke, Eyüp sırtlarındaki İdrisköşkü mevkiinde Karyağdı sokağında Piyer Loti Kahvesi'nin kuzeyinde bulunuyordu. Bugün burası Gümüşsuyu mahallesi, Karyağdı sokağı ile Ballı Baba sokağının birleştiği yerde, 38 ada, 4-5-6. parseldir. Tekke vaktiyle bütün Bektaşi tekkeleri gibi yerleşim bölgesinden uzakta, Eyüp'ün en yüksek tepesinde inşa edilmiştir.
Tekkenin Horasan erenlerinden olup İstanbul'un fethine iştirak eden Karyağdı Baba lakaplı Horasanî Seyyid Mehmet Ali Baba (ö. 1544) tarafından kurulduğu rivayet edilmektedir. Menkıbeye göre çok sıcak bir yaz mevsiminde kuraklıktan bizar olan halk Ali Baba'dan bir keramet göstermesini istemiştir; O da yaz mevsiminde kar yağdırmıştır. Bu sebeple kendisine "Karyağdı Baba" lakabı verilmiştir.
TEKKENİN KURULUŞU
1779 tarihli arşiv kayıtlarına göre tekke, 23 Eylül 1758 yılında Bosnalı Derviş Mustafa tarafından kendi arsası ve evi vakfedilerek tesis edilmiştir. Derviş Mustafa, Eyüp'te Zeynep Hatun mahallesinde iki tarafı Müslüman mezarlığı olan arsasını ve üzerinde yeni inşa ettirdiği etrafı taş duvarlı küçük odayı tekke olarak vakfetmiştir.
Tekkede sırasıyla Derviş İsmail, Seyyid Abdi Baba, Derviş Ali bin Mehmet ve Debbağ Süleyman Baba post-nişinlik yapmıştır. 1826 yılında tekkenin adı 13 Kasım 1784 tarihli bir vesikada "İdris Köşkü civarında Karyağdı Baba Tekkesi" olarak geçmektedir.
TEKKENİN YIKTIRILMASI
1826 yılında Yeniçeri Ocağı ile birlikte Bektaşiliğin de yasaklanması üzerine İstanbul'daki Bektaşi tekkeleri kapatılmaya ve yıktırılmaya başlanmıştır. Bu süreçte Karyağdı Baba Tekkesi de devlet görevlileri tarafından basılmış; şeyh ve dervişler tutuklanmış, meydan evi yıktırılmıştır.
Tekkede bulunan Mustafa Baba ile üç müridi Güzelhisar'a sürgün edilmiştir. Türbe mahalline dokunulmamış; üç odalı hane ise Mustafa Baba'nın ailesine bırakılmıştır. Böylece tekke uzun yıllar harap bir hâlde kalmıştır.
MEHMET NECİB BABA DÖNEMİ
Sultan Abdülmecit döneminde (1839-1861) Bektaşiler üzerindeki baskının yumuşamasıyla birlikte tekke, Karamürselli Mehmet Necib Baba tarafından yeniden ihya edilmiştir. Necib Baba, tekkede bir matbaa kurarak 1870'lerde Bektaşilik ve Hurufilikle alakalı kitaplar yayımlamış; bu sebeple "Matbaacı" lakabıyla anılmıştır.
Necib Baba'nın bastığı eserler dönemin ilim çevrelerinde büyük tartışmalara yol açmıştır. Bursa'daki Abdal Murad ve Mir-i Büdelâ tekkelerinin şeyhliğini de üstlenen Necib Baba, 11 Mart 1876'da vefat etmiş ve tekke haziresine defnedilmiştir.
İHLASÎ MEHMET BABA DÖNEMİ
Mehmet Necib Baba'nın ardından oğlu "İhlasî" mahlasıyla tanınan Mehmet Baba bir süre postnişinlik yapmıştır. Halk arasında "Tokmak Baba" olarak da bilinen İhlasî Baba, herkese "Sürek olsun çörek olsun, Ehl-i Beyt'i seven olsun!" derdi; bu söz İstanbul Bektaşileri arasında darbımesel hâline gelmiştir.
İhlasî Baba, şiirlerinde Karyağdı Baba'ya derin bir saygı ve bağlılıkla yer vermiştir. Hicrî 1315 (Milâdî 1897-1898) tarihlerinde vefat etmiş, tekke haziresine defnedilmiştir.
HAFIZ MEHMET SALİH BABA
1847 yılında İstanbul'da dünyaya gelen Hafız Mehmet Salih Baba, Eyüp'te İdrisköşkü yakınlarındaki Zeynep Hatun Camii'nde imam ve hatip olarak görev yapmıştır. Bektaşiliğin Sünnî cemaat içinde de taraftar bulmasına öncülük etmiş; tekkede hoşgörülü bir atmosfer hâkim kılmıştır.
Şair kimliğiyle de öne çıkan Hafız Baba, geride 221 şiirden oluşan Divân-ı Aşk bırakmıştır. Arnavutluk Bektaşilerinin İstanbul'daki merkezi hâline gelen Karyağdı Tekkesi, onun döneminde Makedonya ve Balkan Bektaşileriyle de güçlü bağlar kurmuştur. Hafız Baba, 11 Şubat 1917'de vefat etmiştir.
YAŞAR BABA DÖNEMİ
Hafız Salih Baba'nın vefatından sekiz yıl sonra, 9 Ocak 1925'te Tatar Hafız Yaşar Baba tekkenin son postnişini olarak atanmıştır. Galatasaray mezunu ve hafız olan Yaşar Baba, İstanbul tekkelerinin gözdesi ve tekke musikisinin en nadide sesi olarak tanınırdı.
Yaşar Baba, Cuma geceleri ayin-i cem yönetir, Mesnevi sohbetleri düzenlerdi. Tekkelerin kapatılmasından yalnızca aylar önce göreve başlayan Yaşar Baba, bu karardan derinden etkilenmiş; sıkıntılı geçen son yıllarının ardından 17 Ocak 1934'te vefat etmiş ve Karyağdı Baba Tekkesi çevresine defnedilmiştir.
1925 SONRASI DÖNEM
1925'te tüm tekke ve türbelerin kapatılması kararından Karyağdı Baba Tekkesi de nasibini almıştır. Ancak bazı Bektaşiler bu tarihten sonra gizlice burada toplanmaya devam etmiştir. Manastır kökenli Hüseyin Mazlum Baba'nın önderliğinde 1940'ların başına dek sürdürülen bu toplantılara çoğunlukla Arnavut kökenli Bektaşi aileler katılmıştır.
1978 yılında geçirdiği yangın sonucunda tekkenin önemli bir bölümü harap olmuştur. Günümüzde yalnızca hazire kalıntıları ve bazı duvar temelleri ayakta kalmaktadır; Karyağdı Baba'nın türbesi ise ziyaretgâh olmayı sürdürmektedir.
HAZİRE, KİTABELER VE DEĞERLENDİRMELER
Tekke haziresinde on dört kabir tespit edilmiştir. Bunlar arasında tekkenin banisi Karyağdı Mehmet Ali Baba, Seyyid Abdi Baba, Mehmet Necib Baba ve Hafız Salih Baba'nın mezarları öne çıkmaktadır. Karyağdı Baba'nın elifi taçlı şahidesi, onun Horasan erenlerinden olduğunu açıkça ortaya koymaktadır.
Tekkenin avlu kapısı kitabesinde şu ifadeler yer almaktaydı: "El-cûd mine'l-mevcûd Karyağdı makâma izzet ile kış yaz sırr-ı nükhet ile..." 1901 yılında inşa edilen sarnıcın bileziği 1992'de çalınmıştır. Bugün Şahkulu Sultan Vakfı'nın yürüttüğü çalışmalarla bu tarihi mekânın ihyası hedeflenmektedir.